Dagestan - Historia i sytuacja polityczna
W okresie od IV w p.n.e. do IV w n.e. wschodni Kaukaz, w tym ziemie obecnego Dagestanu, pozostawał pod wpływem Albanii Kaukaskiej. Narody tego regionu brały udział m.in. w wojnie pontyjskiego cesarza Mitrydatesa IV z Rzymem. Wraz z dojściem do władzy sasanidzkich przywódców w Iranie zaczęła się walka z Rzymem o panowanie na Kaukazie. Sytuacja w regionie skomplikowała się wraz z rozpoczęciem wielkiej wędrówki ludów i dotarciem do nadkaspijskiego Dagestanu licznych koczowniczych plemion, w tym Awarów i Hunów. Stanowiły one zagrożenie dla krajów zakaukaskich i Azji Mniejszej. Z tego okresu pochodzą umocnienia wzniesione przez sasanidzkich przywódców dla ochrony przed ludami napływowymi. W czasie tym zaczął również funkcjonować Wielki Jedwabny Szlak. W V-VI w. zaczynają tworzyć się wczesnofeudalne państwa, a w połowie VII wieku powstał chanat chazarski, potężne państwo stanowiące mozaikę osiadłych i koczowniczych plemion i narodów. Na granicy tego państwa znalazł się Dagestan. VII i VIII wiek to czas wojen arabsko-chazarskich, w których uczestniczyły też narody Dagestanu. W ostatnim etapie wojny, arabskie armie pod dowództwem Dżarracha, Maslamy i Mirwana zaprzestały wypraw się na terytorium Dagestanu, jednak wcześniejsze zniszczenia były ogromne – zwłaszcza w rolnictwie i rzemiośle. Po wojnach arabsko-chazarskich wraz z arabską obecnością rozpoczęło się rozprzestrzenianie Islamu w Dagestanie (proces ten trwał aż do XV wieku).
W IX wieku Dagestan wyzwolił się spod panowania kalifatu arabskiego. Do 965 roku rozpadł się również chanat chazarski. W połowie XI wieku na Przedkaukaziu pojawiły się plemiona Połowców (w języku kazachskim – Kipczaków). Odegrały one znaczącą rolę w formowaniu się narodu kumskiego, elementu społeczności Dagestanu. Pierwszą epokę historii Dagestanu dokończył najazd tatarsko-mongolski. W latach 1220-1222 dwudziestotysięczna armia pod dowództwem Dżebe i Subedeja, pomimo zdecydowanego oporu górali z całego Kaukazu, dotarła do południowego Kaukazu. Kolejne lata upłynęły pod znakiem serii najazdów tatarsko-mongolskich na terytorium Dagestanu właśnie z wcześniej zajętych obszarów południowych (1227, 1239-1240). Najazdy tatarsko-mongolskie zatrzymały proces rozwoju ekonomicznego i kulturowego. Następne wieki to czas ciągłych najazdów kolejnych potęg militarnych. W początkach XIII wieku, jak już wspomniano, Dagestan został opanowany przez wojska mongolsko-tatarskie. W XIV wieku do Dagestanu wtargnęły wojska Złotej Ordy. Od XV wieku w kierunku Dagestanu zaczął kierować się Iran. Od XVI wieku Dagestan wszedł w strefę wpływów Rosji. W tym czasie możemy mówić o pewnej autonomii, jednak już w 1722 roku wojska Piotra I wtargnęły do Dagestanu i przyłączyły go do Rosji oficjalnie. Na mocy traktatu w Gandży z 1735 roku Rosja odstąpiła te ziemie Iranowi. Była to cena, jaką zapłacił car rosyjski za sojusz z Iranem w wojnie przeciw Turcji. Ziemie Dagestanu z powrotem weszły w skład Rosji w 1813 roku na mocy porozumienia z Gulistanu (wieś leżąca na terytorium Azerbejdżanu), kończącego rosyjsko-irańską wojnę. Na terytorium Dagestanu zaczęły powstawać liczne rosyjskie twierdze, a władza cara została ostatecznie umocniona.
Narody Dagestanu brały udział (obok Czeczenów i Czerkiesów) w wojnie kaukaskiej toczącej się w latach 1817-1864. Twórcą ruchu był Gazi-Mahomed, a jego następcą - Imam Szamil. Prowadzący działania wojskowe przez 25 lat od 1834 roku. Szamil był twórcą teokratycznego państwa określanego jako Immat Szamila lub Immat Kaukaski. W 1859 roku poddał się i trafił do niewoli rosyjskiej. Zmarł podczas pielgrzymki do Mekki w 1871 roku. Nie ma zgody co do oceny jego działalności. Pozostaje postacią kontrowersyjną. Przez niektórych określany jest jako niezłomny bojownik w walce o wolność, jednak inni wskazują na kompromis, jaki zawarł z władzami rosyjskimi i jego ostateczną kapitulację. W latach 1918-1920 na terenie Dagestanu stacjonowały niemiecko-tureckie wojska. 20 stycznia 1921 roku powstała Dagestańska Autonomiczna Socjalistyczna Republika Radziecka wchodząca w skład Rosyjskiej Federacyjnej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej. W czasach sowieckich Dagestan stał się najbiedniejszą częścią ZSRR. W maju 1991 roku Rada Najwyższa republiki przyjęła nową nazwę – Republika Dagestan. Niepokoje na Kaukazie nasiliły się wraz z wybuchem pierwszej wojny czeczeńskiej (1994-1996). W sierpniu 1999 roku oddziały dowodzone przez Szamila Basajewa i Chattaba wkroczyły na terytorium Dagestanu. To wydarzenie było bezpośrednią przyczyną wybuchu drugiej wojny czeczeńskiej. Wokół Basajewa pojawiły się liczne kontrowersje, m.in. przypuszczenia, jakoby jego atak na Dagestan był inspirowany przez rosyjską Federalną Służbę Bezpieczeństwa, a on sam przyjmował duże sumy od rosyjskiego oligarchy Borysa Bieriezowskiego.
Wspólcześnie, terytorium republiki zamieszkuje kilkadziesiąt różnych narodowości co czyni z Dagestanu wielką mozaikę etniczną. Dagestan jest obecnie obszarem niestabilnym. Mają miejsce liczne ataki terrorystyczne i zamachy bombowe, czego najlepszym przykładem jest zamach na Adilgiera Mahomedtagirowa – dagestańskiego szefa MSW z czerwca 2009 roku.
