Czeczenia - Historia i sytuacja polityczna
Pierwsze archeologiczne ślady bytności człowieka na Kaukazie datowane są na XII wiek p.n.e. Czeczeni swoich przodków doszukują się w potomkach Noego, tajemniczym ludzie Nochczi. Położenie geograficzne Kaukazu sprawiło, że był on celem niezliczonych najazdów ze strony silniejszych sąsiadów którzy pragnęli podporządkować sobie walecznych górali. Od końca XVII wieku rosnąca w potęgę Rosja rozpoczęła podbój całego Kaukazu. Czeczeni zjednoczyli się pod wodzą imama Mansura, który głosząc potrzebą oparcia prawa na Koranie, próbował stworzyć podstawy państwa. Dostrzegając rosnących w siłę górali, Rosjanie wysłali liczne oddziały wojskowe w celu zdławienia oporu. Przytłaczająca przewaga liczebna najeźdźców oraz brak poparcia ze strony Turcji, spowodowały, że wynik wojny mógł być tylko jeden. Od 1800 roku car Paweł I zaczął przyłączać kolejne kaukaskie tereny w skład Imperium, podobną politykę prowadził również Aleksander I. Największy opór stawiali właśnie Czeczeni, którzy permanentnie powstawali przeciwko okupantom. Rosjanie postanowili krwawo stłumić wszelki opór. Zadanie to wykonał gen. Aleksiej Jermołow, który nakazał swoim wojskom krwawo pacyfikować miasta i wsie, oraz nie podejmować żadnych negocjacji z góralami. Zakładano także liczne twierdze, które miały zdusić wszelką wolę oporu. Pomimo tego Czeczeni organizowali liczne bunty i powstania, wybuchające wraz z coraz bardziej brutalną polityką rosyjską wobec lokalnych mieszkańców. Najbardziej znanymi dowódcami powstań byli: Bejbułat Tamijew, Kazi-Mułła i Gamzat-bek (1). Ich następcą został imam Szamil, legendarny przywódca który zjednoczył górali Północnego Kaukazu w ramach teokratycznego państwa, które przez 25 lat skutecznie opierało się potędze Imperium Rosyjskiego. Ostatecznie upadło ono w 1859 roku.
Krwawe stłumienie przez Rosjan licznych powstań w Czeczenii w XIX wieku, oraz masowe represje i przesiedlenia ludności cywilnej (szczególnie nasilone po upadku państwa imama Szamila) nie złamały bojowego ducha kaukaskich górali. W 1913 roku Czeczenii po raz kolejny powstali przeciwko carskiej Rosji. Dowodzeni przez Zelimchana Guszmazukajewa, dość szybko zostali pokonani, a setki powstańców zesłano na Syberię. Jednak dzięki swojej waleczności mogli cieszyć się z kilku przywilejów, niedostępnych innym podbitym narodom m.in. prawa do noszenia broni czy braku obowiązku służenia w carskiej armii. W 1917 roku w Rosji doszło do dramatycznych wydarzeń i walki o władzę. Korzystając z chaosu jaki zapanował w kraju, Czeczeni przejęli kontrolę nad swoimi ziemiami. W Groznym ludność rozbroiła rosyjski 112 pułk piechoty oraz przejęła skład amunicji (2). We Władykaukazie doszło do I Kongresu Północnego Kaukazu, który ogłosił powstanie Związku Zjednoczonych Górali Północnego Kaukazu i Dagestanu. We wrześniu 1917 roku II Kongres Północnego Kaukazu przedstawił projekt tymczasowej konstytucji, a 11 maja 1918 roku ogłoszono niepodległość Federacyjnej Republiki Północnego Kaukazu (nowe państwo zostało uznane przez Niemcy, Austro-Węgry oraz Turcję) (3). W Rosji trwała wojna domowa. Zarówno bolszewicy jak i „biali” chcieli przeciągnąć Czeczenów na swoją stronę. Bolszewicy wydali Deklarację Praw Narodów Rosji oraz Dekret o ziemi. Rozdając ziemię oraz przyznając prawo powrotu wygnanym wcześniej narodom, „czerwoni” szybko znaleźli poparcie. Armia Denkina złożona m.in. z licznych Kozaków (niezadowolonych z decyzji bolszewików, gdyż rozdawane ziemie były wcześniej zdobyte przez Kozaków i ci nie zamierzali ich oddawać) zajęła Północny Kaukaz i drastycznie ograniczyła wcześniejsze swobody. Ludność odpowiedziała masowym przyłączaniem się do bolszewickiej partyzantki. Powstał również islamski ruch powstańczy walczący z oddziałami Denikina. Były jednak grupy Czeczenów (np. Czeczeński Komitet Narodowy Ibrahima Czulikowa) które opowiedziały się po stronie „białych”. Nie zmieniało to jednak ogólnej sytuacji na tamtych terenach. Armia Denikina została bowiem wyparta z Północnego Kaukazu w marcu 1920 roku (4). Po pokonaniu wspólnego przeciwnika, Armia Czerwona ujawniła swoje prawdziwe zamiary wobec Czeczenów i innych narodów. Pogardzając lokalnymi prawami i religią, rozpoczęła proces sowietyzacji. Władzę przejmowali ściągani na Kaukaz bolszewiccy zarządcy, mnożyły się karne akcje przeciwko ludności cywilnej oraz przymusowe wcielanie mężczyzn do wojska. W sierpniu 1920 w Dagestanie wybuchło powstaniem przeciwko bolszewikom, które szybko ogarnęło kolejne regiony. Niezbyt liczni i słabo uzbrojeni, ale cieszący się poparciem miejscowej ludności, powstańcy odnieśli początkowo kilka spektakularnych sukcesów. 30 października 1920 roku w bitwie w Dolinie Arakańskiej powstańcy rozbijają 283. pułk strzelecki. Podobny los spotkał również 1. Wzorcowy Rewolucyjny Pułk Strzelców (liczący około 700 żołnierzy). W Czeczenii powstańcy zadali ciężkie straty 292. pułkowi strzeleckiemu, zmuszając go do szybkiego wycofania się. Bolszewikom udało się jednak stłumić powstanie. 15 marca 1921 roku Rewolucyjna Rada Wojskowa w Pietrowsku ogłosiła m.in., że „dzięki bohaterskim wysiłkom mężnych oddziałów armii terecko- dagestańskiej kontrrewolucyjne powstanie w Czeczenii i Dagestanie zostało zgniecione i zlikwidowane” (5). 20 stycznia 1921 roku, decyzją Stalina, powstała Górska Socjalistyczna Republika ( w jej skład weszły Czeczenia, Inguszetia, Osetia, Kabardia, Bałkaria i Karaczaj), również w styczniu 1921 roku ogłoszono powstanie Dagestańskiej Autonomicznej Republiki Radzieckiej. Jednak już wkrótce Moskwa postanowiła podzielić Górską Republikę na mniejsze części. Powstał Okręg Karaczajo- Czerkieski, Okręg Kabardyno- Balkarski, Okręg Adygejski oraz Okręg Czeczeński (6). Ludność Czeczeńską poddawano dalszej sowietyzacji. W odpowiedzi na ograniczanie swobód i liczne prześladowania, wybuchło powstanie dowodzone przez Szitę Istamułowa. Na wiosnę 1930 roku po krwawych walkach, Rosjanie zgodzili się na pewne ustępstwa, oraz amnestię dla powstańców. W 1931 roku Szita Istamułow został jednak podstępnie zabity przez czekistów, a na kraj spadły krwawe represje (7). Kolejne powstanie i walki trwające w latach 1932-1935 również zostały stłumione(8). 5 grudnia 1936 roku powstała Czeczeno- Inguska Autonomiczna Sowiecka Socjalistyczna Republika Radziecka. Miejscowa ludność mająca nadzieję na poprawę sytuacji, szybko przekonała się, że nie może na to liczyć. NKWD prowadziła bowiem akcję „eliminacji antysowieckich elementów”(9).
Wybuch II Wojny Światowej i wkroczenie armii niemieckiej na Kaukaz, dawało nadzieję tamtejszym narodom na uzyskanie niepodległości. W 1940 roku w Czeczenii wybuchło powstanie dowodzone przez Hassana Israiłowa. Tworzy on Zjednoczoną Partię Braci Kaukaskich która miała zjednoczyć siły antybolszewickie na Kaukazie, a w dalszej perspektywie stworzyć republiki federacyjnej pod patronatem Niemiec. W 1941 roku Majbek Szeripow zakłada Czeczeńsko- Górską Partię Narodowo- Socjalistyczną która również wznieciła antybolszewickie powstanie (10). Należy jednak podkreślić, że większość Czeczenów i Inguszów wolała dobrowolnie wstąpić do sowieckich oddziałów ( m.in. w 1942 roku czeczeńscy i inguscy oficerowie zwrócili się z prośbą o przeprowadzenie dobrowolnej mobilizacji na terenie republiki). Około 28 tys. Czeczenów i Inguszów walczyło na wszystkich frontach, połowa z nich poległa. Walcząc z wojskami niemieckimi, nie mieli pojęcia, że Stalin planował już olbrzymią akcję mającą na celu ostateczne unicestwienie ich narodów. 23 lutego 1944 roku rozpoczęto deportację wszystkich Czeczenów i Inguszów do Kazachstanu (11). Jako pretekst podawano m.in. zdradę ojczyzny, organizowanie akcji dywersyjnych na polecenie Niemców. W akcji deportacyjnej uczestniczyło 19 tys. funkcjonariuszy NKWD, NKGB i kontrwywiadu wojskowego „Smiersz”, 100 tys. oficerów i żołnierzy NKWD. Ludność ładowano do wagonów kolejowych, bestialsko tłumiąc wszelkie formy sprzeciwu. Osoby chore, stare czy mogące nie wytrzymać trudów podróży mordowano na miejscu. Ludzi rozstrzeliwano, topiono w jeziorach, palono i zakopywano żywcem. Jeden z oficerów NKWD tak opisał jedną z takich zbrodni: „Ponieważ stałem przed samym wejściem, dokładnie wiem, że w stajni zebrało się nie mniej niż 650-700 osób. Górale przychodzili niczego nie podejrzewając. (...) Kiedy wszyscy mieszkańcy okolicznych chutorów zebrali się, wrota stajni mocno zamknięto. Naczelnik (...) wydał rozkaz podpalenia. Uświadomiłem sobie nagle co stanie się z tymi ludźmi. Podskoczyłem do Gwiszianiego i mówię: « Zatrzymajcie ludzi, co wy robicie?!» Gwisziani spokojnie odpowiedział: « Ci ludzie są niezdatni do transportu, ich trzeba zlikwidować» (...) Gdy stajnie objęły płomienie , wielkie silnie umocnione wrota pod naciskiem ludzi runęły i poprzez ogień tłum oszalałych ludzi wysypał się na zewnątrz. Gwisziani dał rozkaz «Ognia!». Z dziesiątek luf rozległa się automatyczna i maszynowa palba. Biegnący na przedzie padając tarasowali wyjście, cała góra trupów przegrodziła drogę biegnącym. Nikt nie wyrwał się z ognia i blokady automatów. Ani jeden się nie uratował” (12). Enkawudziści mordowali również Czeczenów, nawet jeśli ci pokazywali im swoje medale zdobyte za odwagę np. za walki pod Stalingradem. Mówiąc zszokowanej ludności, że „Czeczeniec znaczy się zdrajca”. Bestialsko zabito kilkuset chorych i rannych w szpitalu rejonowym w Urus- Martanie. Podczas deportacji poszczególnych wiosek żołnierze dokonywali masowych rabunków oraz zniszczenia, rozpruwano m.in. poduszki czy sienniki poszukując pieniędzy (13). Łącznie deportowano 387,2 tys. Czeczenów i 91,3 tys. Inguszów (14). Na powrót pozwolono im dopiero w 1956 roku. Swoje stare wioski zastali kompletnie zniszczone lub zamieszkane przez Rosjan czy sąsiednie narody, co do dziś jest przyczyną licznych konfliktów granicznych. W styczniu 1957 roku odtworzono autonomiczną republikę (15). Następne 30 lat, pomimo braku swobody i dyskryminacji rdzennej ludności (m.in. dostęp do stopni naukowych był dla nich blokowany, w republice nie było też ani jednego meczetu) (16) jest stosunkowo najspokojniejszym okresem w stosunkach rosyjsko- czeczeńskich.
W czasach pieriestrojki odradziły się nastroje niepodległościowe w Czeczenii. W 1989 roku powstaje organizacja Bart, stawiająca sobie za cel suwerenność Czeczenii. W 1990 roku powstała Wajnachska Partia Demokratyczna, w tym samym roku zwołano Ogólnonarodowy Kongres Narodu Czeczeńskiego. 27 listopada ogłosił on Deklarację o proklamowaniu niepodległości przez republikę Czeczeńską. 27 października 1991 roku przeprowadzono w Czeczenii wybory prezydenckie i parlamentarne. Prezydentem został wybrany generał Dżochar Musajewicz Dudajew. 1 listopada 1991 roku ogłoszono powstanie demokratycznej i niezależnej republiki Czeczenii. 12 marca 1992 r. Czeczeni uchwalili własną konstytucję. Niezadowolona z takiego obrotu spraw Rosja nie uznała tych decyzji i wprowadziła w Czeczenii stan wyjątkowy (17). Wspierana przez nią (również zbrojnie) czeczeńska opozycja próbowała bezskutecznie obalić czeczeńskie władze. Rosja decydowała się więc na militarną konfrontację, licząc, że błyskawicznie rozgromi czeczeńskie wojska. Wojna wybuchła 11 grudnia 1994 roku i trwała kolejne 2 lata. Pomimo przytłaczającej wręcz przewagi militarnej i ciągłych brutalnych akcji pacyfikacyjnych przeciwko czeczeńskim cywilom, nie udało się złamać oporu Czeczenów, którzy odpowiadali m.in. zajęciem szpitala w Budionnowsku (1995 rok) czy rajdem na Kizlar (1996 rok) (18). W maju 1996 roku prezydent FR Boris Jelcyn oraz prezydent Czeczenii Zelimchan Jandarbijew osiągnęli porozumienie pokojowe (prezydent Dudajew zginął w kwietniu 1996 roku). Walki jednak nie skończyły się (19). Zwycięskie dla Czeczenów bitwy o Grozny, Argun czy Gudermes przekonały część Rosjan do zakończenia konfliktu. 31 sierpnia 1996 roku w Chasawjurcie zostało podpisane porozumienie pokojowe (20). 27 stycznia 1997 roku w Czeczenii zostały przeprowadzone demokratyczne wybory prezydenckie. Zwyciężył w nich Asłan Maschadow uzyskując niemal 60% liczby głosów. W tym samym roku prezydenci Jelcyn i Maschadow podpisali nowe porozumienie pokojowe. Zakładało ono m.in. wycofanie z Czeczenii wszelkich rosyjskich oddziałów, a sam status republiki miał zostać ostatecznie rozstrzygnięty do 2001 roku.
W 1999 roku wybuchła jednak kolejna wojna. W sierpniu Szamil Basajew wraz z liczną grupą bojowników wkroczył do sąsiedniego Dagestanu licząc na wybuch powstania przeciwko Rosji. Pomimo, że prezydent Asłan Maschadow odciął się od poczynań Basajewa, Rosja miała już idealny pretekst do ataku. We wrześniu tego samego roku w Bujnaksku, Moskwie i Wołgodońsku wysadzono bloki mieszkalne (21). Władze rosyjskie obarczyły winą Czeczenów. Przekonujących dowodów jednak nie przedstawiono. Aleksander Litwinienko twierdził zaś, że były przygotowane i przeprowadzone przez agentów FSB. Wojna wybucha na nowo. Od 2000 roku ze strony Czeczenów przybrała ona charakter typowej walki partyzanckiej, która trwa po dziś dzień. Strona rosyjska na masową skalę dopuszczała się łamania praw człowieka, oraz zbrodni na ludności cywilnej, partyzanci czeczeńscy odpowiadają zaś atakami o charakterze terrorystycznym np. atak na moskiewski teatr na Dubrowce (2002 rok) czy szkołę w Biesłanie (2004 rok). Pomimo, że partyzanci domagali się podczas tych ataków przerwania wojny w Czeczenii i wycofania wojsk rosyjskich, akcje te należy z całą stanowczością potępić. Nic bowiem nie może usprawiedliwić atakowania bezbronnej ludności cywilnej. W marcu 2005 roku zabity został najbardziej ugodowy i demokratycznie nastawiony prezydent Czeczenii Asłan Maschadow. Podobny los spotykał jego następcę Abdul-Chalim Sadułajewa (zginął w czerwcu 2006 roku). Jego następcą został Doku Umarow. W Czeczenii działają również oficjalne prorosyjskie władze z Ramzanem Kadyrowem na czele (jego ojciec Achmad stał na czele prorosyjskich władz do 2004 roku, kiedy to zginął w zamachu zorganizowanym na niego przez partyzantów). Od 2007 roku, kiedy to oficjalnie objął stanowisko prezydenta Czeczenii, umacnia swoją władzę. Pomimo, że organizacje obrony praw człowieka (m.in. Centrum Praw Człowieka Memoriał) zarzucają jego oddziałom liczne porwania, tortury, zabójstwa polityczne i inne przypadki łamania praw człowieka, zyskuje poparcie wśród części ludności Czeczenii. Sami partyzanci nie mogąc liczyć na wsparcie ze strony państw europejskich, coraz bardziej radykalizują się w swoich poglądach. 31 października 2007 Doku Umarow ogłosił likwidację Czeczeńskiej Republiki Iczkerii i powstanie Emiratu Kaukaskiego. Ma on połączyć wszystkie republiki na północnym Kaukazie pod hasłami religijnymi. Decyzja ta wywołała ostry spór z przebywającym w Wielkiej Brytanii premierem CRI Ahmedem Zakajewem, który nie uznał tych decyzji i ogłosił się najwyższym przedstawicielem Czeczenii na uchodźstwie. Obecnie prorosyjskie władze w Czeczenii czynią starania by zachęcić go do powrotu do kraju. W kwietniu 2009 roku, Rosja po raz kolejny ogłosiła zakończenie wojny w Czeczenii („operacji antyterrorystycznej” ) zbrojne starcia wciąż jednak trwają.
Przypisy:
1. Krzywy, Początki państwa czeczeńskiego, http://czeczenia.com.pl/index.php?option=com_content&task=view&id=137&Itemid=117, 20.02.2010.
2. P. Grochmalski, Czeczenia. Rys Prawdziwy, Wrocław 1999, str. 61-62.
3. S. Ciesielski, Studia z dziejów Europy Wschodniej 2. Czeczenia- Rosja. Dwa stulecia konfliktu, Wrocław 2003, str.111-112.
4. E. Matuszek, Narody Północnego Kaukazu. Historia- Kultura- Konflikty 1985-1991, Toruń 2007, str. 32-33.
5. S. Ciesielski, Studia..., str. 119- 123.
6. P. Grochmalski, Czeczenia..., str. 64.
7. Ibidem, str. 67-70.
8. E. Matuszek, Narody..., str. 37.
9. P. Grochmalski, Czeczenia..., str. 70.
10. E. Matuszek, Narody..., str. 38-39.
11. P. Grochmalski, Czeczenia..., str.71.
12. S. Ciesielski, Studia..., str. 166-168.
13. Khassan Baiev, Przysięga. Chirurg na wojnie, Warszawa 2004, str. 61-62.
14. E. Matuszek, Narody..., str. 41.
15. J. Ferenc, Świat odwraca wzrok. Czeczenia w świetle prawa i oczach świata, Toruń 2005, str. 17.
16. P. Grochmalski, Czeczenia..., str.102-103.
17. J. Ferenc, Świat..., str. 17-18.
18. Ibidem, str. 18-19.
19. S. Ciesielski, Studia..., str. 277-280.
20. J. Ferenc, Świat..., str. 19.
21. Ibidem
