Azerbejdżan - Historia i sytuacja polityczna
Azerbejdżan to największe terytorialnie państwo obszaru Zakaukazia (86 tyś km2, Gruzja – 70 tyś km2, Armenia – 29 tyś km2). Na dzieje Azerbejdżanu największy wpływ miało położenie geograficzne – między imperiami rosyjskim, perskim i tureckim. Ze względu na bliskość potęg państwo wchodziło w skład:
- Imperium Medów (IX – VII w p.n.e.)
- Imperium Arabskim (VII – VIII w n.e.)
- Imperium Turków Seldżudzkich (XI w)
- Imperium Mongolskim (XIII w)
- Iranu (XV – XVIII w)
W wyniku dwóch wojen prowadzonych w pierwszej połowie XIX wieku (1804 – 1813, 1826 – 1828) Persja utraciła Zakaukazie na rzecz Rosji. Zmianę terytorialną sankcjonował pokój podpisany w Turkmanczaju w 1828 roku. W jego rezultacie Azerbejdżan został rozdzielony wzdłuż rzeki Araks, a etnicznie tożsama ludność została zmuszona do życia w dwóch, często pozostających w konflikcie, organizmach państwowych. „Rosyjski” Azerbejdżan zyskał miano kolonii zorganizowanej na kształt polskiej Kongresówki. W latach 40-tych XIX wieku utworzono na jego terytorium Wiceregencję Kaukazu. Pierwszym namiestnikiem został hr. Michaił Woroncow. Był to niewątpliwie czas tolerancji wobec odmienności kulturowej ludności Azerbejdżanu. Woroncow rozpoczął pozyskiwanie miejscowych elit. Zrównał m. in. bejów w prawach z rosyjską szlachtą. Zabieg ten pozwolił uzyskać stabilność polityczną i pokojowe współistnienie społeczeństwa i obcej przecież władzy. W roku 1872 rozpoczęła się tzw. rewolucja naftowa. Azerskie złoża ropy stanowiły źródło potencjalnie ogromnych zysków. Władze wprowadziły system dzierżawy działek poprzez licytację. Okres ten charakteryzował się błyskawicznym napływem zagranicznego kapitału, a przez to błyskawicznym rozwojem całego regionu. Na uwagę zasługują zwłaszcza inwestycje Towarzystwa Braci Noblów – Roberta i Imanuela. Swój udział w przedsięwzięciach miał również późniejszy fundator Nagrody Nobla – Alfred. Inwestycje w przemysł zaowocowały, pomimo szczególnie niesprzyjającego klimatu, rozwojem stolicy. Pod koniec XIX wieku Baku liczyło 250 tyś mieszkańców. Stanowiło mieszankę trzech narodowości – Rosjan, Ormian i Muzułmanów (zwłaszcza Azerów). Poszczególne narodowości pozostawały jednak zamknięte na wpływy pozostałych kultur. Chrześcijanie (Rosjanie i Ormianie) pełnili ważniejsze funkcje społeczne, byli lepiej opłacani. Azerowie z kolei wykonywali najczęściej gorzej opłacaną pracę fizyczną. Podział ten owocował konfliktami i izolacją poszczególnych grup etnicznych. Koniec XIX wieku to czas stopniowego gaśnięcia rewolucji naftowej. Rabunkowa gospodarka złożami – marnotrawstwo i brak inwestycji w infrastrukturę doprowadziły do wzrostu kosztów wydobycia. W rezultacie część inwestorów zagranicznych wycofała się z regionu.
W II połowie XIX wieku na poparcie władz rosyjskich mogli liczyć Ormianie. Często było to jednak poparcie tylko deklaratywne. Kiedy w 1894 roku na terenie Turcji Kurdowie dokonali rzezi Ormian, Moskwa nie zareagowała. W odpowiedzi grupy ormiańskie zainicjowały szereg ataków terrorystycznych na carskich urzędników, a Rosjanie przenieśli swoje poparcie na Muzułmanów. Podczas rewolucji 1905 roku na terytorium Azerbejdżanu zginęło ponad 10 tyś ludzi, z czego większość stanowiła ludność muzułmańska. W tym czasie powstało główne muzułmańskie ugrupowanie socjalistyczne – Himmat. Partia odwoływała się do idei narodowego socjalizmu i komunizmu. Przez wiele lat pozostała jedną z wiodących na azerskiej scenie politycznej.
W czasie I wojny światowej stanęły naprzeciw siebie Rosja i Turcja. Sytuacja Azerbejdżanu przypominała więc tę, w której znalazły się ziemie polskie. Społeczeństwo azerskie początkowo poparło Rosję. Wkrótce dostrzeżono jednak możliwość zjednoczenia podzielonego społeczeństwa przy poparciu tureckim. W 1915 roku miały miejsce wydarzenia nazywane pierwszym ludobójstwem XX wieku (przynajmniej pierwszym na tak wielką skalę). Reżim Turecki zarządził deportację Ormian zamieszkujących Anatolię do Mezopotamii i Syrii. W wyniku deportacji zmarło lub zostało zabitych 1,5 mln Ormian.
Po rewolucji październikowej namiestnik Kaukazu przekazał władzę nowopowstałemu Specjalnemu Komitetowi ds. Zakaukazia (Zakawkom). Wkrótce powołano Sejm Zakaukaski. 22 kwietnia 1918 roku Sejm powołał niepodległą Zakaukaską Federacyjną Republikę Demokratyczną, w której skład weszły Gruzja, Armenia i Azerbejdżan.
Na przełomie marca i kwietnia miały miejsce tzw. Dni Marcowe. Ormiańskie bojówki urządziły w Baku rzeź ludności muzułmańskiej. Zginęło ok. trzy tysiące ludzi. Po tym wydarzeniu bolszewicy wspierani przez oddziały ormiańskie stworzyli komunę bakijską. Zalążek organizmu państwowego przetrwał jedynie dwa miesiące (25 kwietnia – 25 czerwca 1918 roku). 26 maja 1918 roku rozwiązała się Federacja Gruzji, Armenii i Azerbejdżanu, natomiast w Baku dwa dni później Rada Narodowa ogłosiła powstanie niepodległego Azerbejdżanu. Republikę łączyły silne wizy z Turcją, która w przypadku zwycięstwa w wojnie dążyłaby do przyłączenia Azerbejdżanu do swego imperium. Całe terytorium Azerbejdżanu było po wycofaniu się Rosji z wojny okupowane; najpierw przez Brytyjczyków, następnie przejściowo przez Turków i znów przez wojska brytyjskie. Obecność armii Wielkiej Brytanii działała stabilizująco i sprzyjała budowie podstaw państwowości. W rzeczywistości Brytyjczycy nie ukrywali, że ich obecność na Kaukazie ma na celu tylko i wyłącznie zwrócenie „białej” Rosji Azerbejdżanu. W obliczu zwycięstw bolszewików Brytyjczycy wycofali się w sierpniu 1919 roku z Kaukazu. W kwietniu 1920 roku nastąpił koniec Demokratycznej Republiki Azerbejdżanu, a na jego miejsce powstał Azerbejdżański Komitet Wojskowo-Rewolucyjny z Narimanem Narimanowem na czele. Sytuacji nie zmieniło powstanie antybolszewickie w Gandży, ani szereg mniejszych zrywów. W 1922 roku, po powstaniu ZSRR obszar Zakaukazia został zorganizowany w Zakaukaską Socjalistyczną Federacyjną Republikę Radziecką. W jej skład weszły ziemie Gruzji, Abchazji, Azerbejdżanu i Armenii. Należy dodać, że grupą wiodącą w republice byli Gruzini popierani przez rodaków zajmujących czołowe pozycje w Moskwie (Stalin, Beria, Ordżonkidze, Mikojan). Początkowy okres władzy radzieckiej charakteryzowała tzw. polityka korienizacji, czyli równouprawnienia języków narodowych z rosyjskim. Przeprowadzono reformę alfabetu - latynizację. Wprowadzenie łacińskich znaków spotkało się z oporem w tradycyjnych grupach społecznych, lecz również wśród niektórych komunistów. Na plus tego okresu trzeba zaliczyć z pewnością walkę z analfabetyzmem i wprowadzenie powszechnego obowiązku szkolnego (w 1926 roku potrafiło czytać 25% społeczeństwa, w 1933 roku – ponad 50%).
W miarę upływu lat nasilała się presja antyislamska. Likwidowano szkoły przy meczetach, eliminowano sądownictwo islamskie itd. Laicyzację wprowadzano zwłaszcza pod hasłami wyzwolenia kobiet. Przykładowo ustawa z 1930 roku traktowała zabicie kobiety jak czyn kontrrewolucyjny, a nie pospolite zabójstwo. Sprzeciw społeczeństwa skupiał się wokół instytucji Takija (chronienie) oraz Ketman (ukrywanie) polegających na wyznawaniu wiary, lecz nie okazywaniu jej na zewnątrz. Z czasem kampania antyreligijna została użyta jako podstawa ideologiczna czystek w partii czasu Wielkiego Terroru. Symbolem represji wobec społeczeństwa był Mira Dżafar Bagirow (Sekretarz Komunistycznej Partii Azerbejdżanu od 1933 roku). Był protegowanym Berii i przedłużeniem jego władzy. W czasach Wielkiego Terroru ucierpiała zwłaszcza inteligencja (35 tyś przedstawicieli tej grupy zginęło). Uwzględniając lokalny koloryt ofiary skazywane były na śmierć na podstawie oskarżeń o panturkizm, panislamizm czy musawatyzm (od partii politycznej Musawat).
Po powstaniu ZSRR dały o sobie znać konflikty terytorialne z Armenią. W ich wyniku powstały dwie autonomie; Nagorno-Karabachski Obwód Autonomiczny oraz Nachwiczewan (obszar autonomiczny w ramach Azerbejdżanu). Początkowo większość mieszkańców Nachiczewanu stanowili Ormianie, jednak w kolejnych latach nastąpił ich znaczny odpływ. W czasie II wojny światowej złoża Azerbejdżanu zaspokajały 90% radzieckiego zapotrzebowania na ropę naftową. Właśnie dlatego niezmiernie istotnym z punktu widzenia armii hitlerowskiej było zdobycie terytorium Kaukazu. Latem 1942 roku Grupa Armii „A” pod dowództwem gen. płk. Ewalda von Kleista rozpoczęła na tym odcinku ofensywę. Operacja opanowania złóż roponośnych oznaczona została kryptonimem „Szarotka - Edelweis”. Pomimo użycia znacznych sił, Niemcy opanowali tylko zniszczone pola naftowe w mieście Majkop. W grudniu 1942 roku ofensywa załamała się. Azerbejdżanie walczyli zarówno w Armii Czerwonej, jak i w oddziałach Wehrmachtu. Spośród 640 tyś Azerbejdżan walczących w armii radzieckiej zginęła połowa. Z jeńców wziętych do niewoli przez Niemców utworzono Ost Legionen – Legion Wschodni. W jego skład weszło 110 tyś żołnierzy z Kaukazu, w tym 35 tyś z Azerbejdżanu. Walczyli głównie na froncie kaukaskim, lecz nie tylko. Garstka walczyła w czasie Powstania Warszawskiego zarówno po stronie niemieckiej, jak i polskiej.
Po wojnie nastąpiła kontynuacja polityki represji prowadzonej przez Bagirowa. Śmierć Stalina i będąca jej konsekwencją egzekucja Berii doprowadziły do upadku Dżafara Bagirowa. W 1956 roku skazano go za zbrodnie „minionego okresu” i stracono. Odwilż czasów Chruszczowa nie oznaczała jednak złagodzenia polityki wobec Islamu. Zamknięto w tym czasie ostatnie meczety i ostatecznie rozprawiono się ze szczątkami infrastruktury kościelnej. Rządy Chruszczowa to czas powolnego upadku regionu. Przyczyniło się do tego zwłaszcza przyjęcie Turcji do NATO w 1952 roku. Odtąd złoża kukaskiej ropy znalazły się w polu rażenia NATO-wskich rakiet, a co za tym idzie nie mogły być traktowane jako zabezpieczenie w przypadku wojny. Sytuację degradacji regionu Kaukazu miał zmienić Hajdar Riza Alijew, pochodzący z Nachiczewanu były generał KGB. W 1969 roku Breżniew mianował go I sekretarzem Komunistycznej Partii Azerbejdżanu. Alijew rozpoczął rządy od wymiany administracji. Odtąd miały w niej odgrywać większą rolę powiązania klanowe, a dominującą grupę najwyższych urzędników stanowiły osoby pochodzące właśnie z Nachiczewanu. W czasie tym można było zauważyć powstanie radzieckiej odmiany klasy średniej. Nastąpił wzrost poziomu wykształcenia społeczeństwa. Na tym tle rodziły się pierwsze pytania o przyszłość Azerbejdżanu z ramach ZSRR. W 1982 roku Alijew został członkiem politbiura i jednym z wicepremierów ZSRR. Był wówczas „człowiekiem” Andropowa. Wraz z nastaniem pieriestrojki i Gorbaczowa nastąpiła zmiana pokoleniowa. W 1987 roku decyzją I sekretarza Alijew został usunięty z Moskwy. Przeniesiono go na stanowisko Przewodniczącego Rady Republiki Autonomicznej Nachiczewanu. Stanowisko traktowane mogło być jak polityczna emerytura. Na fali pieriestrojki powstały pierwsze instytucje społeczeństwa obywatelskiego. Pośród tworzonych oddolnie organizacji został utworzony Ludowy Front Azerbejdżanu. Wkrótce stał się organizacją masową i jako taki nie uniknął wewnętrznych podziałów. Równocześnie zaczęły odradzać się konflikty etniczne. Na skutek pogromów Ormian ściągnięto w styczniu 1990 roku do Azerbejdżanu jednostki specnazu. W wyniku pacyfikacji dowodzonej przez gen. Aleksandra Liebiedia zginęło więcej osób niż w czasie samego pogromu. W 1990 roku ostatnim pierwszym sekretarzem został Ajaz Matulibow.
Upadek ZSRR doprowadził do niepodległości Azerbejdżanu. 30 sierpnia 1991 roku państwo oficjalnie ogłosiło swoją niepodległość i przynajmniej oficjalnie zrzuciło więzy łączące je z Moskwą. Dwa tygodnie później rozwiązała się Komunistyczna Partia Azerbejdżanu. W wyniku kompromisu powstało 50-osobowe Zgromadzenie Narodowe (Melli Medżlis), w którym połowę miejsc zajęli przedstawiciele poprzedniej władzy, a połowę – opozycji. Głową państwa został Mutalibow. Zrezygnował ze stanowiska po protestach opozycji w marcu 1992 roku, a trzy miesiące później stanowisko prezydenta objął dysydent i przywódca Ludowego Frontu Azerbejdżanu Abulfaz Elczibej. W wyborach otrzymał 59% poparcia. Swój program podsumowywał w trzech punktach: uwolnienie się spod dominacji Rosji, zbliżenie na partnerskich warunkach z Turcją, ustanowienie więzów z Azerami mieszkającymi w Iranie. Głównym problemem LFA był, tak jak w przypadku innych oddolnych ruchów w obszarze poradzieckim, brak wykwalifikowanych i zdolnych do rządzenia ludzi. Na pięć tysięcy najwyższych stanowisk państwowych LFA mógł początkowo obsadzić tylko 200. Na kryzys gospodarczy nałożyły się porażki w wojnie o Karabach. Budzącą kontrowersje decyzją było wycofanie Azerbejdżanu ze Wspólnoty Niepodległych Państw. W rezultacie chaosu ogarniającego terytorium państwa oraz zamachu stanu przeprowadzonego przez płk. Surata Husejnowa, Elczibej zmuszony był oddać władzę w ręce Hajdara Alijewa. Warto dodać, że wspomniany zamach prawdopodobnie zaplanowany został w Moskwie jako odpowiedź na politykę nowego prezydenta. Pierwszą decyzją Alijewa było ponowne wprowadzenie Azerbejdżanu do WNP, tym razem jednak bez zgody na stacjonowanie na terytorium państwa wojsk rosyjskich. We wrześniu 1994 roku doszło do podpisania „kontraktu stulecia”. Za prawa do eksploatacji złóż w Azerbejdżanie, konsorcjum spółek: amerykańskiej, brytyjskiej, norweskiej, tureckiej i rosyjskiej zapłaciło osiem miliardów dolarów. W 1995 roku odbyły się wybory parlamentarne. Zostały one określone przez społeczność międzynarodową jako niedemokratyczne, a najznaczniejszym tego przykładem było niedopuszczenie do uczestnictwa opozycyjnej partii Musawat. Zwycięstwo odniosła partia utworzona przez Alijewa – Nowy Azerbejdżan. Natomiast w październiku 1998 roku wybory prezydenckie wygrał z wynikiem 66% sam Alijew. Pomimo kolejnych uzasadnionych wątpliwości co do demokratyczności wyborów, Azerbejdżan został przyjęty w 2001 roku do Rady Europy. W międzyczasie zaczęto przygotowywać do roli nowego prezydenta syna Alijewa, Ilhama. W sierpniu 2003 roku został wybrany premierem, natomiast dwa miesiące później zastąpił na stanowisku prezydenta swego schorowanego ojca (Hajdar zmarł 6 grudnia w klinice w amerykańskim mieście Cleveland). Według oficjalnych wyników głosowania Ilham Alijew uzyskał 80% poparcia. Wcześniejsze sondaże wskazywały również na jego zwycięstwo, jednak dopiero w drugiej turze wyborów. Zamieszki, które wybuchły po fałszerstwie zostały krwawo stłumione. W ten sposób prawdopodobnie upadła pierwsza „kolorowa rewolucja”. Kolorowa rewolucja nie nastąpiła również po fałszerstwie w wyborach parlamentarnych z 2005 roku. Obserwatorzy podkreślali marazm, w jaki popadła opozycyjnie nastawiona część społeczeństwa. Niewątpliwie łamanie praw obywatelskich jest tolerowane przez UE i USA ze względu na strategiczną pozycję Azerbejdżanu, zwłaszcza w obliczu niestabilnej sytuacji w Iranie. Zachód akceptuje reżim autorytarny również ze względu na współpracę energetyczną , czego najlepszym przykładem jest planowane powstanie gazociągu Nabucco.
W maju 2006 roku ostatecznie uformowano organizację międzynarodową GUAM (nazwa od pierwszych liter państw członkowskich – Gruzji, Ukrainy, Azerbejdżanu i Mołdawii). Pierwszym sekretarzem generalnym został Alijew. Organizacja w swoich założeniach ma rozwijać współpracę regionalną, wspierać rozwój demokracji oraz prowadzić do utworzenia strefy wolnego handlu między państwami. Znaczącym wydarzeniem we współpracy regionalnej było rozpoczęcie budowy kolei łączącej systemy transportowe Azerbejdżanu, Gruzji i Turcji. Najważniejszym punktem odniesienia w ostatnich latach była agresja rosyjska na terytorium Gruzji. Przesłoniła ona niewątpliwie międzynarodowej opinii publicznej sytuację zaistniałą w Azerbejdżanie. Wybory prezydenckie przeprowadzone 15 października 2008 roku uznane zostały za niedemokratyczne. Urzędujący prezydent Alijew otrzymał według oficjalnych wyników 89% poparcia przy frekwencji 77%. Kontynuacją fałszerstwa wyborczego było referendum konstytucyjne z marca 2009 roku. Pośród 29 poprawek, najważniejsza zdecydowała o zniesieniu ograniczeń w liczbie możliwych kadencji prezydenckich. Według oficjalnych danych za poprawką opowiedziało się 92% wyborców przy frekwencji 71%. W wyniku zmiany konstytucji możliwe stały się rządy dożywotnie oraz praktyczne wprowadzenie dziedziczności „tronu”.
