Armenia - Historia i sytuacja polityczna
Historię Armenii podzieliliśmy na dwie części: historia przed 1828 rokiem i po 1828.
W poniższym szkicu skupimy się na drugim okresie.
Armenia na początku XIX wieku pozostawała od kilkuset lat w zależności od państw trzecich. W 1828 roku na mocy pokoju kończącego wojnę rosyjsko-perską część ziem ormiańskich znalazła się pod panowaniem rosyjskim (między innymi Erywań) z których utworzono Prowincję Erywania. Rok później, w 1829 Imperium Rosyjskie przejęło od Turcji wschodnie tereny ormiańskie. Imperium Osmańskie zachowało ziemie zachodnie.
W Turcji na przełomie XIX i XX wieku miały miejsce prześladowania Ormian, które podzieliśmy na dwa okresy: 1894-1896 oraz 1915-1917. Omówimy okres drugi ze względu na większy zasięg działań antyormiańskich i ważniejsze dla prześladowanych skutki. W 1915 Turcja znajdowała się w stanie wojny z Rosją (czas I Wojny Światowej). Doszło do fali zbrodni na tle etnicznym wynikających z nacjonalizmu młodotureckiego oraz szukania kozła ofiarnego, obcego ciała w Imperium Osmańskim na którego można było zrzucić winę za trudną sytuację państwa podczas wojny. Postanowiono zlikwidować naród ormiański co wykonywano w dwóch etapach: metodycznych morderstw w miastach oraz przesiedlenia Ormian poprzez przepędzenie ich przez pustynię. Według różnych szacunków zginęło we wskazanym okresie od 300 tysięcy (źródła tureckie) do 1,5 miliona (źródła ormiańskie) Ormian. Turcja do dziś nie przyznała omawianym wydarzeniom statusu ludobójstwa uznając je za wynik działań wojennych, przypadkowe rozruchy oraz źle zorganizowaną akcję przesiedleńczą.
Wielkie straty demograficzne, w tym śmierć dużej części inteligencji utrudniła budowanie niepodległego państwa armeńskiego po upadku dynastii Romanowów w Rosji. W kwietniu 1918 roku ogłoszono suwerenność Armenii, która pozostawała w stanie wojny z Turcją, Azerbejdżanem i Gruzją. Wcześniej, między lutym i majem 1918 roku Armenia wchodziła w skład Zakaukaskiej Demokratycznej Republiki Federacyjnej – państwa związkowego Gruzji, Azerbejdżanu i Armenii (symptomatyczna jest nazwa przyjmująca optykę moskiewską). W końcu 1920 roku w wyniku przewrotu komunistycznego Armenia została wcielona do państwa bolszewickiego. Dwa lata później stała się republiką wchodzącą w skład (obok gruzińskiej i azerbejdżańskiej) Zakaukaskiej Federacyjnej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej.
W 1936 roku ZFSRR została rozwiązana i Armenia stała się samodzielną republiką związkową ZSRR. Sytuacja Ormian była trudna podobnie jak innych narodów znajdujących się pod panowaniem bolszewickim (deportacja, polityka narodowościowa, czystki polityczne). Zaznaczyć należy jednak, że wchłonięcie Armenii przez państwo rosyjskie skutkowało zabezpieczeniem przed agresją turecką oraz rozwojem gospodarczym.
W 1988 roku ziemie ormiańskie nawiedziło trzęsienie ziemi, które pochłonęło około 50 tysięcy istnień, pozostawiając 500 tysięcy osób bez warunków bytowych. Armenia była jedyną republiką ZSRR, która wystąpiła z niego według procedur prawnych państwa radzieckiego.
Wraz ze słabnięciem państwa radzieckiego wzmagały się ruchy nacjonalistyczne. W 1988 roku mieszkańcy Górskiego Karabachu (w 79% Ormianie) opowiedzieli się za wcieleniem obszaru na prawach obwodu autonomicznego do Republiki Armenii (do tej pory część Republiki Azerbejdżanu). Rozpoczęły się lokalne działania sił azerskich zmierzające do pacyfikacji ruchu, często przeradzające się w czystki etniczne. Do otwartego konfliktu zbrojnego doszło wraz z ogłoszeniem niepodległości przez Baku i Erywań. Wojna karabaska zakończyła się w 1994 roku zwycięstwem popieranych przez Ormian i Rosja Karabachów – zajęli oni obszar Górskiego Karabachu oraz przyległe ziemie. Konflikt znajduje się w fazie zamrożenia, do dziś samozwańcza Republika Górskiego Karabachu nie jest uznana przez żadne państwo. Posiada własne organy władzy wykonawczej, sądowniczej oraz ustawodawczej. Rozmowy między Armenią i Azerbejdżanem na rzecz uregulowania konfliktu są prowadzone.
Pierwszym prezydentem niepodległej Republiki Armenii został Lewon Ter-Petrosjan. Zmagał się z trudną sytuacją gospodarczą kraju, spowodowaną między innymi blokadą ekonomiczną nałożoną na Armenię w 1993 roku przez Turcję, popierającą Azerbejdżan. Konflikt karabaski i kwestia ludobójstwa z 1915 roku to kości niezgodny między Erywaniem i Stambułem, które utrudniają ustanowienie stosunków dyplomatycznych między państwami. W 1998 roku Ter-Petrosjan został odsunięty od władzy, po deklaracjach ustępstw w kwestii karabaskiej. Nowym prezydentem został Robert Koczarian – przywódca Górskiego Karabachu wybrany w wyborach niespełniających zasad demokratycznych według obserwatorów zachodnich. W 2001 roku Armenia stała się członkiem Rady Europy. W 2008 roku prezydentem wybrano Serża Sarkisjana. Po wyborach, również kwestionowanych przez opozycję i obserwatorów zachodnich, doszło do manifestacji. Policja rozpędziła protestujących zabijając 8 osób.
Obecnie Armenia znajduje się w trudnej sytuacji gospodarczej i geopolitycznej (sąsiedztwo z Turcją i Azerbejdżanem z którymi nie ma otwartych granic, z Gruzją, która nałożyła wysokie cła na towary transportowane z i do Armenii oraz z Iranem z którym pozostaje w dobrym stosunkach). Pozostaje także w dużej zależności gospodarczej i politycznej od Federacji Rosyjskiej.
